Rid of Me PJ Harvey: album, który brzmi jak zwarcie w gniazdku

Rid of Me PJ Harvey: płyta, która nie prosiła o pozwolenie

W 1993 roku muzyka alternatywna miała już własne mundurki. Flanelowe koszule, ciężkie gitary, miny ludzi, którzy właśnie odkryli, że świat jest skomplikowany. PJ Harvey nie potrzebowała żadnego z tych rekwizytów. Wystarczyły jej gitara, głos, sekcja rytmiczna i kilka pomysłów tak napiętych, że można było nimi przeciąć kabel od telefonu stacjonarnego.

Rid of Me był drugim albumem w dorobku artystki, ale brzmiał jak gwałtowne wejście do pokoju, w którym wszyscy dotąd rozmawiali za cicho. Za nagranie odpowiadało trio: PJ Harvey, basistka Steve Vaughan i perkusista Rob Ellis. Produkcję powierzono Steve’owi Albiniemu, człowiekowi znanemu z tego, że nie lubił lukru, ozdobników ani sytuacji, w których piosenka zaczyna pachnieć reklamą samochodu.

Mały skład, duże napięcie

PJ Harvey nie budowała tego albumu jak stadionowej konstrukcji. Nie było tu potrzeby dokładania kolejnych warstw, chórków i efektów tylko po to, żeby ktoś w wytwórni poczuł, że budżet został godnie spożytkowany. Rdzeń stanowiło trio, a jego siła wynikała z napięcia między instrumentami.

Gitara Harvey potrafiła być ostra i nerwowa, ale równie ważne były momenty, w których nagle milkła. W utworze tytułowym rytm jest prosty, niemal pierwotny, a wokal porusza się między szeptem, rozkazem i krzykiem. To nie jest piosenka, która prowadzi słuchacza za rękę. Raczej patrzy mu prosto w oczy i pyta, ile jeszcze zamierza udawać, że wszystko jest pod kontrolą.

Właśnie ta dynamika stała się jednym z najważniejszych elementów albumu. Ciche partie nie służą tu odpoczynkowi. Są napięciem przed uderzeniem. Gdy pojawia się hałas, nie brzmi jak efektowna dekoracja, ale jak konsekwencja czegoś, co od kilku minut próbowało nie wybuchnąć.

Steve Albini i produkcja bez poduszki powietrznej

Steve Albini nagrywał Rid of Me w sposób, który dzisiaj może wydawać się niemal podejrzanie bezpośredni. Zamiast wygładzać zespół, chciał uchwycić jego fizyczną obecność w pomieszczeniu. Słychać przestrzeń, uderzenia pałeczek, pracę wzmacniaczy i różnice między spokojem a eksplozją.

Albini nie próbował zrobić z PJ Harvey bardziej przystępnej wersji samej siebie. To istotne, bo przemysł muzyczny od zawsze ma słabość do artystów, których najpierw zaprasza do stołu, a potem prosi, żeby nie mlaskali. Tutaj nikt nie udawał, że surowość jest problemem do rozwiązania. Surowość była materiałem.

Jedną z charakterystycznych decyzji produkcyjnych było mocne wykorzystanie kontrastów. Głos Harvey w spokojniejszych fragmentach znajduje się blisko słuchacza, niemal przy uchu. Kiedy jednak utwór się rozpędza, wokal i instrumenty potrafią rozszerzyć się w coś znacznie większego. Efekt przypomina przejście z rozmowy prowadzonej przy kuchennym stole do kłótni, którą słyszy już cały blok.

„50ft Queenie” i problem z grzecznym rockiem

Album nie zamierzał być ponurym monolitem. 50ft Queenie jest krótki, nerwowy i bezczelny. Ma rytm, który niemal zmusza do ruchu, ale nie oferuje wygodnej, popowej instrukcji obsługi. To jeden z tych utworów, przy których człowiek może poczuć, że jego własna kaseta magnetofonowa właśnie dostała zbyt dużo basu.

Harvey grała z oczekiwaniami dotyczącymi kobiecego głosu w rocku. Nie śpiewała wyłącznie delikatnie, nie ustawiała się w roli ozdoby zespołu i nie prosiła o zgodę na gniew. Jej wokal bywał zmysłowy, ale równie często był drapieżny, ironiczny albo zwyczajnie niepokojący. W czasach, gdy wiele artystek nadal próbowano pakować w łatwe etykiety, Rid of Me nie mieścił się w żadnej wygodnej szufladzie.

Album, który brzmi jak ciało

Największa siła tej płyty nie tkwi wyłącznie w tekstach. Owszem, Harvey pisała o pożądaniu, zależności, kontroli i przemocy emocjonalnej, ale te tematy nie zostały przyklejone do muzyki jak opis na tylnej okładce. One są w jej tempie, oddechu i sposobie artykulacji.

W Man-Size ciało staje się narzędziem nacisku i pewności siebie. W Rub ’Til It Bleeds napięcie jest tak gęste, że prawie można je poczuć w dłoniach. Z kolei Dry, zamykający album, nie daje eleganckiego rozwiązania. Zostawia słuchacza z poczuciem, że właśnie wyszedł z pomieszczenia, w którym ktoś powiedział o jedno zdanie za dużo.

To dlatego Rid of Me tak mocno działał na słuchaczy. Nie był albumem do puszczenia w tle podczas prasowania koszuli przed spotkaniem zarządu. Wymagał uwagi, nawet jeśli słuchacz wcale nie miał na nią ochoty. W epoce płyt CD i kaset, kiedy można było przewinąć utwór, ale nie dało się jeszcze jednym ruchem algorytmu zmienić całego nastroju, takie nagrania miały większą władzę nad pokojem.

Wpływ bez wielkich fanfar

Rid of Me nie był produktem przygotowanym według instrukcji „jak podbić radio”. Jego wpływ rozchodził się bardziej podziemnie: przez koncerty, recenzje, wymieniane kasety i rozmowy ludzi, którzy po przesłuchaniu płyty mieli minę sugerującą, że właśnie odkryli coś kłopotliwego.

Album pokazał, że intensywność nie musi wynikać z liczby ścieżek, wielkości studia ani budżetu. Może narodzić się z dobrego zespołu, właściwego realizatora i decyzji, by nie poprawiać wszystkiego, co wydaje się zbyt ostre. Dla wielu późniejszych artystów stał się dowodem, że nagranie może zachować tarcie, pot i niepewność zamiast udawać idealnie wypolerowany przedmiot.

W tym sensie PJ Harvey i Steve Albini zrobili coś więcej niż surowy album. Pokazali, że alternatywny rock nie musi wybierać między emocją a dyscypliną. Można mieć precyzyjnie zbudowane utwory i jednocześnie pozwolić im zachowywać się jak zwierzęta wypuszczone z klatki.

Rid of Me do dziś nie brzmi jak muzealny eksponat z lat 90. Nie ma w nim nostalgicznego kurzu, który trzeba delikatnie zdmuchnąć przed odsłuchem. Jest za to napięcie, którego nie da się zarchiwizować. Włączasz pierwszy utwór i nagle okazuje się, że głośniki wcale nie były zepsute. Po prostu wcześniej nikt nie mówił do nich tak bezpośrednio.

Jeśli masz dość muzyki wygładzonej jak prezentacja kwartalna, włącz Radio XVIBE na xvibe.pl. Tu przynajmniej utwory nie udają, że każde napięcie da się rozwiązać warsztatem z komunikacji.