Sledgehammer: jak Peter Gabriel zrobił z teledysku muzyczny wynalazek

Sledgehammer Petera Gabriela: przebój, który wyszedł z radia i wlazł do telewizora

Są teledyski, które ilustrują piosenkę. Są też takie, które próbują ją przykryć, bo sama piosenka nie ma wystarczająco dużo osobowości. Sledgehammer Petera Gabriela należy do trzeciej kategorii: obraz i muzyka zderzyły się tu tak mocno, że do dziś trudno oddzielić jedno od drugiego.

Utwór ukazał się w 1986 roku na albumie So, pierwszej płycie Gabriela, która naprawdę przebiła się do szerokiej publiczności. Nie przez przypadek. Sledgehammer miał taneczny puls, potężną sekcję dętą, zmysłowy wokal i refren, który człowiek nucił, zanim zdążył zrozumieć, co właściwie oznacza ten cały młot. A potem pojawił się teledysk i już było po sprawie.

Najpierw był soul, nie surrealizm

Peter Gabriel nie chciał nagrać kolejnego chłodnego eksperymentu artysty po przejściach z rockiem progresywnym. Sledgehammer czerpał z soulu, rhythm and bluesa oraz brzmienia wytwórni Stax i Motown. W nagraniu słychać wyraźnie, że kompozycja została zbudowana wokół rytmu, groove’u i pracy sekcji dętej, a nie wokół popisu gitarzysty z miną człowieka, który właśnie odkrył skalę pentatoniczną.

Za produkcję odpowiadali Peter Gabriel i Daniel Lanois. Lanois miał już reputację producenta, który potrafił nadać nagraniom przestrzeń, ciężar i charakter. Gabriel przyniósł natomiast własny pomysł na piosenkę: miała być fizyczna, niemal lepka, z rytmem, który pcha słuchacza do przodu. W sesjach pojawili się między innymi muzycy związani z amerykańskim soulem. Partie saksofonu zagrali Wayne Jackson i Andrew Love z Memphis Horns, a ich obecność nie była ozdobnikiem. To właśnie dęciaki nadają Sledgehammerowi ten bezczelny, rozkołysany charakter.

Do tego dochodzi bas Tony’ego Levina, który wcześniej współpracował z Gabrielem przy wielu projektach. Bas nie stoi tu grzecznie pod spodem. Pracuje, odbija się od perkusji i sprawia, że utwór ma ciężar tytułowego narzędzia. Sledgehammer nie brzmi jak przypadkowy popowy singiel z doklejoną sekcją dętą. Brzmi jak świadoma próba przepuszczenia soulu przez studio lat 80., z całą jego elektroniką, pogłosem i produkcyjnym połyskiem.

Teledysk, w którym Gabriel zamienił się w materiał plastyczny

Za realizację teledysku odpowiadał Stephen R. Johnson, a przy animacji pracowali między innymi artyści związani z brytyjskim środowiskiem animacji, w tym Aardman Animations. Nie był to szybki klip nakręcony między próbą a kolacją. Produkcja trwała miesiącami i wymagała żmudnej pracy poklatkowej, ustawiania rekwizytów, robienia zdjęć klatka po klatce oraz wielogodzinnego unieruchomienia głównego bohatera.

Gabriel zgodził się leżeć pod kamerą, kiedy animatorzy i realizatorzy układali na jego twarzy kolejne obrazy. W teledysku jego głowa zamienia się w jajko, owoc, kwiat, rybę i rozmaite obiekty, których nie da się logicznie wytłumaczyć, ale które idealnie pasują do rytmu. To nie była technologia generowana komputerowo. Każda zmiana wymagała fizycznego przygotowania planu i kolejnego zdjęcia. Dzisiaj można zrobić podobny efekt w komputerze podczas przerwy na kawę. Wtedy potrzebni byli ludzie, precyzja i sporo cierpliwości. Oraz artysta, który nie panikuje, gdy ktoś przykleja mu do twarzy kawałki jedzenia.

Najbardziej pamiętny jest fragment, w którym Gabriel śpiewa, a jego twarz niemal rozpływa się w plastycznym, kolorowym świecie. Zamiast klasycznej historii dostajemy serię skojarzeń: światło, ciało, przedmioty, erotyka, absurd i żart. Teledysk nie tłumaczy tekstu piosenki. On pokazuje jej energię. Sledgehammer ma być impulsem, naciskiem, fizycznym ruchem. Obraz robi dokładnie to samo, tylko przy użyciu gliny, szkła, farby i ludzkiej twarzy.

MTV dostało dokładnie to, czego nie umiało zignorować

W połowie lat 80. MTV było dla muzyki tym, czym kiedyś telewizja w sobotni wieczór: miejscem, w którym można było nagle zobaczyć coś, czego nie zamawiało się świadomie, ale potem opowiadało o tym wszystkim w szkole albo w pracy. Sledgehammer był idealnym materiałem dla tej stacji. Był krótki, kolorowy, dziwny i natychmiast rozpoznawalny.

Teledysk zdobył dziewięć nagród podczas MTV Video Music Awards w 1987 roku, w tym za teledysk roku, najlepszy teledysk męskiego wykonawcy i najlepsze efekty specjalne. Dla Gabriela nie był to jednak wyłącznie triumf technologii. Obraz pomógł piosence wejść do domów ludzi, którzy wcześniej kojarzyli go głównie z Genesis albo z ambitniejszym, mniej radiowym repertuarem. Sledgehammer dotarł na szczyt brytyjskiej listy przebojów, a w Stanach Zjednoczonych stał się jego największym solowym hitem.

Dlaczego ten utwór wciąż działa?

Bo jego konstrukcja jest prostsza, niż sugeruje cały kolorowy bałagan. Mamy rytm, który od razu ustawia ciało. Mamy krótkie, wyraziste frazy. Mamy sekcję dętą, która nie pyta o zgodę, tylko wchodzi przez drzwi. Mamy głos Gabriela, zmysłowy, lekko ironiczny i pozbawiony potrzeby udowadniania, że piosenka jest ważniejsza od słuchacza.

Do tego dochodzi napięcie między organicznym soulem a sterylną technologią produkcji. Sledgehammer jest jednocześnie ciepły i sztuczny, taneczny i dziwaczny, fizyczny i studyjny. To bardzo lat 80., ale nie w sensie plastikowego kiczu. Raczej w sensie wiary, że studio może stać się laboratorium, a teledysk nie musi być dodatkiem do singla drukowanym na końcu kasety VHS.

Gabriel nie próbował wyglądać jak typowy gwiazdor pop. Zamiast skórzanej kurtki, motocykla i spojrzenia pod tytułem „jestem niebezpieczny, bo mam żel na włosach”, dał widzom własną twarz poddaną animacji. To był ruch ryzykowny i bardzo skuteczny. Nie budował dystansu. Przeciwnie, pokazywał, że wielka produkcja może mieć w sobie coś ręcznie robionego, dziwnego i zwyczajnie ludzkiego.

Sledgehammer pozostaje więc historią nie tylko przeboju, lecz także decyzji. Gabriel wybrał soul zamiast bezpiecznego art rocka. Lanois dopilnował brzmienia, które nie straciło rytmicznej siły. Twórcy teledysku postawili na animację poklatkową, choć wymagała czasu i cierpliwości godnej człowieka nagrywającego składankę z radia, bez gwarancji, że prezenter nie wejdzie mu na refren.

Rezultat jest prosty do opisania, choć trudny do powtórzenia: piosenka była hitem, teledysk stał się wydarzeniem, a Peter Gabriel dostał obraz, który na zawsze przykleił się do muzyki. I dobrze. Nie każdy przebój potrzebuje pomnika. Ten dostał jajko, kwiat, sekcję dętą i dziewięć statuetek MTV. Jak na jeden singiel, całkiem rozsądny zestaw.

Jeśli masz dość teledysków wyglądających jak prezentacja kwartalna, włącz Radio XVIBE i zajrzyj na xvibe.pl. Tam muzyka nadal może być dziwna, głośna i wolna od instrukcji obsługi.